Efekt techniczny w wynalazkach realizowanych komputerowo: jak go wykazać przed EPO i UPRP?

Co prawda przepisy prawa patentowego wykluczają możliwość opatentowania programu komputerowego, lecz to ograniczenie dotyczy jedynie programów „jako takich”. Zgodnie z obszernym orzecznictwem i praktyką Europejskiego Urzędu Patentowego można natomiast patentować programy komputerowe i wynalazki realizowane komputerowo (nazywane też wspomaganymi komputerowo), które mają charakter techniczny, czyli rozwiązują problem techniczny lub wywołują efekt techniczny wykraczający poza normalną pracę komputera.

Przyjmuje się, że program komputerowy ma charakter techniczny, jeśli dotyczy przetwarzania danych reprezentujących obiekty świata rzeczywistego; i nie chodzi tu tylko o tak „techniczne” dane jak pomiary z różnego rodzaju czujników w maszynach, ale również dane takie jak obraz (np. rozpoznawanie twarzy), dźwięk (generowanie głosu), czy ruch pakietów w sieci komputerowej.

Ten efekt techniczny jest ważny w dwóch etapach badania zdolności patentowej przez urząd: do stwierdzenia, czy mamy do czynienia z wynalazkiem technicznym i czy wynalazek ten posiada poziom wynalazczy (tj. czy jest nieoczywisty), gdyż ocenia się tutaj cechy techniczne tego wynalazku.

Skąd się bierze wymóg efektu technicznego?

Ani Konwencja o patencie europejskim (EPC), ani polska ustawa nie używają słów „efekt techniczny”. Art. 52 ust. 2 lit. c EPC wymienia programy komputerowe wśród rozwiązań, których nie uważa się za wynalazki, a art. 52 ust. 3 ogranicza to wyłączenie do przypadków, gdy zgłoszenie dotyczy programu jako takiego („as such”). Polski odpowiednik to art. 28 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 Prawa własności przemysłowej (pwp). Klauzula ograniczająca zakaz patentowania programów „jako takich” obowiązuje od 27 lutego 2020 roku.

Pojęcie dalszego efektu technicznego stworzyło orzecznictwo EPO (T 1173/97 z 1998 roku: efekt wykraczający poza „normalne” fizyczne interakcje programu i komputera). Przejęły je Wytyczne EPO i Wytyczne Prezesa UPRP (pkt 2.8, wersja z 2023 roku). Naczelny Sąd Administracyjny od 2012 roku wymaga, by charakter techniczny wynalazku wykładać „w maksymalnym stopniu” po europejsku (II GSK 1069/11). Teoretycznie kryteria EPO i UPRP są więc zbieżne; w praktyce jednak badania wynalazków w tych urzędach różnią się wyraźnie.

Dlaczego nie wystarcza samo zastosowanie komputera?

EPO ocenia rozwiązania mieszane (czyli takie, które obejmują cechy techniczne i nietechniczne) w dwóch krokach (w decyzji G 1/19 określono to mianem „two-hurdle approach”). Pierwszy krok jest łatwy: zastrzeżenie na sposób realizowany komputerowo, nośnik danych albo urządzenie zawsze ma charakter techniczny (decyzje T 258/03, G 3/08). Drugi krok rozstrzyga sprawę: przy ocenie poziomu wynalazczego uwzględnia się tylko cechy, które wnoszą wkład do charakteru technicznego; pozostałe cechy nie mogą mieć wpływu na poziom wynalazczy (decyzja T 641/00, zwana decyzją COMVIK). Jeśli zastrzeżenie patentowe zawiera cechy związane z efektami biznesowymi, to mogą one co najwyżej służyć jako tło dla zadania, które ma być realizowane cechami technicznymi.

W praktyce oznacza to, że EPO rzadko stawia wobec oprogramowania zarzut, że jest to „program jako taki” i nie stanowi wynalazku. Częściej pojawia się zarzut braku poziomu wynalazczego, gdy urząd stwierdzi, że nowe cechy danego wynalazku nie mają charakteru technicznego i chociaż odróżniają ten wynalazek od innych znanych rozwiązań, to jednak nie mogą świadczyć o jego wkładzie w rozwiązanie techniczne.

Na czym może polegać efekt techniczny?

Wytyczne EPO (wydanie z kwietnia 2026 roku, G-II 3.3 i 3.6) oraz Wytyczne Prezesa UPRP wskazują trzy drogi:

1. Sterowanie procesem technicznym albo realizacja pomiarów. Program taki może sterować konkretnym urządzeniem lub procesem (układ ABS w samochodzie, dawka promieniowania w aparacie rentgenowskim) albo z pomiarów wielkości fizycznych wyprowadza stan rzeczywistego obiektu. Taki pomiar pośredni wnosi wkład techniczny niezależnie od tego, do czego posłuży wynik.
2. Wewnętrzne działanie komputera. Rozwiązanie jest zaprojektowane z uwagi na sposób działania sprzętu: na przykład równoważy obciążenie procesora, chroni integralność rozruchu, przydziela kroki treningu modelu do GPU i CPU z wykorzystaniem architektury równoległej.
3. Konkretny cel techniczny. Metoda matematyczna albo algorytm służą określonemu celowi technicznemu, a zastrzeżenie jest do niego funkcjonalnie ograniczone, na przykład przez wskazanie, jak wejście i wyjście algorytmu wiążą się z tym celem. Ogólnik „sterowanie systemem technicznym” nie wystarcza.

Przykłady efektów nietechnicznych to: krótszy czas obliczeń programu, który służy celowi nietechnicznemu (T 1370/11); ułatwienie pracy programisty; oszczędność zasobów wynikająca z samej logiki biznesowej.

Co konkretnie ma charakter techniczny, a co nie? Przykłady z wytycznych i orzecznictwa

Jak oceniać rozwiązania z zakresu sztucznej inteligencji?

Według Wytycznych EPO modele i algorytmy AI zasadniczo mają abstrakcyjny charakter matematyczny („per se of an abstract mathematical nature”), niezależnie od tego, czy można je wytrenować; same słowa „sieć neuronowa” nie dodają cechy technicznej. Jednocześnie samo użycie AI nie wyklucza zdolności patentowej wynalazku (G-II 3.3.1, w tym brzmieniu od 2025 roku). Model AI wnosi wkład techniczny, gdy służy konkretnemu celowi technicznemu albo jest dostosowany do konkretnej implementacji sprzętowej.

Orzecznictwo EPO wskazało tu trzy praktyczne granice:

• Mniejsze wymagania pamięci modelu nie są efektem technicznym same w sobie, jeśli nie wykazano porównywalnej skuteczności (T 702/20, T 1425/21).
• Efekt techniczny musi wynikać ze zgłoszenia i być osiągany w całym zakresie zastrzeżenia (G 1/19).
• Opis zbyt ogólny, bez cech danych treningowych i struktury modelu, prowadzi do zarzutu niedostatecznego ujawnienia (T 1191/19). Gdy cel jest techniczny, wkład techniczny mogą wnosić także etapy przygotowania danych treningowych i trening.

Jak EPO oczekuje zapisu zastrzeżeń?

Według Wytycznych EPO zastrzeżenia na wynalazek realizowany komputerowo powinny zawierać wszystkie cechy, które są istotne dla osiągnięcia efektu technicznego (F-IV 3.9). Efektu nie da się dopisać po złożeniu zgłoszenia, więc musi on wynikać z treści zgłoszenia od samego początku. Gdy wszystkie kroki może wykonać zwykły komputer, EPO akceptuje zestaw zastrzeżeń zaczynający się od sposobu, uzupełniony o pozostałe kategorie (F-IV 3.9.1):

Ten schemat nie wystarcza w następujących sytuacjach opisanych w Wytycznych:

• Jeśli krok wykonuje urządzenie inne niż zwykły komputer (urządzenie medyczne, pomiarowe, maszyna produkcyjna), zastrzeżenie na sam program zwykle spotka się z zarzutem niejasności (F-IV 3.9.2), trzeba wówczas opisać specyficzne cechy tego urządzenia.
• To samo dotyczy rozwiązań, które wymagają konkretnej architektury, na przykład obliczeń równoległych. W systemach rozproszonych (klient i serwer, chmura, blockchain) trzeba określić, która jednostka wykonuje który krok, jeśli ten podział jest istotą wynalazku (F-IV 3.9.3).

Przykłady EPO pokazują też, czego oczekuje się od samej treści zastrzeżenia:

• Wejście, wyjście i użycie wyniku. W przykładzie ze sterowaniem natryskiwaniem cieplnym (G-VII 5.4.2.5) regulator oparty na sieci neuronowej uznano za cechę techniczną, ale już nie stwierdzono poziomu wynalazczego: zastrzeżenie nie określało, jakie dane trafiają do modelu, jak go trenowano i jak jego wynik steruje procesem, a opis nie wykazywał lepszej jakości powłoki.
• Sprzęt w zastrzeżeniu, nie tylko w opisie. Podział treningu modelu między GPU i CPU wnosi wkład techniczny tylko wtedy, gdy zastrzeżenie wprost dotyczy wykonania kroków na tych procesorach (G-II 3.3).
• Efekt w całym zakresie. Zastrzeżenie trzeba ograniczyć tak, by zasadniczo wszystkie mieszczące się w nim przykłady wykonania osiągały efekt techniczny (G 1/19). Gdy efekt zależy od danych treningowych, opis musi podawać cechy tych danych potrzebne do jego odtworzenia (G-II 3.3.1).

EPO czy UPRP: gdzie zgłaszać wynalazki komputerowe?

Wynalazki realizowane komputerowo, w tym rozwiązania oparte na AI, rekomendujemy prowadzić przed EPO, a ochronę w Polsce uzyskiwać przez walidację patentu europejskiego. Przepisy obu urzędów są dziś zbieżne: Wytyczne Prezesa UPRP z 2023 roku przejęły pojęcie dalszego efektu technicznego i procedurę oceny cech mieszanych. Podejście ekspertów UPRP do takich zgłoszeń wciąż jednak różni się od praktyki EPO, a Urząd udziela na nie patentów niechętnie.

W praktyce postępowania obserwujemy, że w polskim urzędzie niektórzy eksperci wydają decyzje w sposób sprzeczny z Wytycznymi Prezesa Urzędu Patentowego, co powoduje brak przewidywalności wyniku postępowania.

Za EPO przemawia szerokie orzecznictwo i ugruntowana praktyka, na które można się powołać: wytyczne dla egzaminatorów EPO (których egzaminatorzy ściśle przestrzegają) mają osobny, obszerny rozdział poświęcony wynalazkom realizowanym komputerowo i liczne przykłady, a izby odwoławcze EPO wydają decyzje w tych sprawach od ponad 25 lat. Jest też wiele przykładów udzielonych patentów europejskich dotyczących rozwiązań wykorzystujących AI.

Stan prawny na 12 października 2026 roku. Wytyczne EPO: wydanie z kwietnia 2026 roku (w części o programach i AI bez zmian merytorycznych wobec 2025 roku); Wytyczne Prezesa UPRP: wersja z 9 stycznia 2023 roku.

Źródła

Odczyt 10 października 2026 roku, o ile nie podano inaczej.

• EPC, art. 52, art. 56 i zasada 43(1): https://www.epo.org/en/legal/epc/2020/a52.html
• Wytyczne EPO, wydanie z kwietnia 2026 roku, G-II 3.3, 3.3.1, 3.6 i 3.6.1 do 3.6.4: https://www.epo.org/en/legal/guidelines-epc/2026/g_ii_3_3_1.html ; https://www.epo.org/en/legal/guidelines-epc/2026/g_ii_3_6.html
• Wytyczne EPO, G-VII 5.4 i przykłady 5.4.2.1 do 5.4.2.5: https://www.epo.org/en/legal/guidelines-epc/2026/g_vii_5_4.html
• Wytyczne EPO, F-IV 3.9 i 3.9.1 do 3.9.3 (zastrzeżenia na wynalazki realizowane komputerowo), odczyt 12 października 2026 roku: https://www.epo.org/en/legal/guidelines-epc/2026/f_iv_3_9_1.html
• Orzeczenia EPO: T 1173/97, T 641/00 (COMVIK), T 258/03, G 3/08, G 1/19, T 702/20, T 814/20, T 1191/19, T 1425/21, T 1358/09, T 1370/11: https://www.epo.org/en/boards-of-appeal/decisions/g190001ex1 (i odpowiednio)
• Ustawa Prawo własności przemysłowej, t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1170, art. 28: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20010490508
• Ogólne wytyczne Prezesa UPRP, WUP 2/2023 z 9 stycznia 2023 r., pkt 2.3, 2.8, 3.3 i rozdział o poziomie wynalazczym pkt 9: https://uprp.gov.pl/pl/przedmioty-ochrony/ogolne-wytyczne-prezesa-uprp
• NSA, wyrok z 30 sierpnia 2012 r., II GSK 1069/11: https://orzeczenia.nsa.gov.pl/doc/AC3A7B68FE